Uroš Tošković – Mistifikacija sa razlogom
29. april – 23. maj 2024.
Dobar crtač je kao elitni strelac
Povodom knjige „Uroš Tošković: Kolekcija Bojana Krljića“ i izložbe u Galeriji Grafiki kolektiv
Svaka nova izložba Uroša Toškovića (1932-2019) potvrdi da je crtež, uprkos dominantnoj elektronskoj kulturi, primarni medij u vizuelnoj umetnosti. Pored pažnje koju izaziva rad ovog „crtačkog maga“ – iz jedne od recenzija kritičara – svojim vizionarskim delom i strasnim traganjem za večitom istinom, kao i njegova dozirana prisutnost u okvoru galerijskih sistema svakako su jedan od razloga što je svaka Toškovićeva izložba događaj za sebe. U svom dnevniku zapisao je i „crtajući pošteđen sam patnji“. Najčešće u ekspresivnom kontrastu crno-belog, pomoću pera, tuša, četke ili olovke, crteži svojom rudimentarnom energijom zadiru u samu supstancu konflikta čoveka i sveta, iskušavajući njihova demonska i brutalna raskršća, homoludensovu teskobu, slabosti i košmare u ne/izvesnim vremenima. Činjenica je da su radovi ovog slikara čovekove sudbine rasuti po mnogim kolekcijama koje često predstavljaju razlomke turblentnog nomadskog života i Toškovićeve boravišne tačke – Cetinje, Herceg Novi, Beograd, Pariz, Njujork, Los Anđeles, Bar, Podgorica… Snažno je i njegovo jeretičko ubeđenje prema slabostima građanskog stila života čiji konformizam je razumeo kao gubitak slobode u formama bez suštine. Toškovićev egzistencijalni i stvarlački nemiri ispinjeni su kontroverznim negacijama koje su stvarale enigme i mitovi; slikarevi fenomeni su izvornost i istina u otporu prema ustaljenim načinima komercijalizacije umetnosti. Deo kompleksa neprilagođenosti je i njegov otpor prema galerijskom sistemu, a neveliki broj samostalnih izložbi često je priređivan iz fundusa kolekcionara. Uostalom, kao i današnja izložba u Grafičkom kolektivu. Svojevrsnu anticipaciju sopstvene umetničke pozicije Tošković je najavio još 1977. godine: „Moje mesto biće možda kod nekog čoveka koji se seća mene, ili kod njegovog sina, ili kod nekog privatnog kolekcionara.“
Naime, nova izložba posvećena ovom stvaralaštvu predstavlja deo idejnog koncepta knjige „Uroš Tošković: Kolekcija Bojana Krljića“ „što je još jedan izuzetni primer kako višegodišnja kolekcionarska pasija naraste do broja od oko 400 crteža. Bojan Krljić (1978) i sam likovi umetnik i pedagog, od 1998. kolekcionira crteže Toškovićeve. Prvo predstavljanje ove kolekcije dogodilo se 2011, takođe u Grafičkom kolektivu. Krljić, zaljubljenik i vernik Toškovićeve stvaralačke ideje kojoj je posvetio skoro tri decenije svoje mladosti, pored crteža različitih formata i tehnika je u svojoj istraživačkoj misiji sakupio i ogromnu dokumentaciju o životu i stvaralaštvu Uroša Toškovića – tekstove na domaćim i stranim jezicima, kataloge, intervuje, fotografije. Čitavu tu ogromnu umetničku i dokumentarnu građu Krljić je sistematizovao u novoj publikovanoj knjizi. Reprezentativna po svojoj koncepciji i obimu (445 strana, format 24x30cm, rikna 5 cm) knjiga je realizovana po svim profesionalim standardima istoričarko-kritičarske prakse. Toškovića je poštovala njegova generacija pa knjiga počinje pesmom Stevana Raičkovića posvećenu Toškoviću, nastavlja uvodom Matije Bećkovića u kojem duboku odanost Krljića Toškoviću poredi sa dobokom odanošću Isidore Sekulić Njegošu. O slikarevom stvaralaštvu publikovano je 15 autorskih tekstova referentnih domaćih autora i dva strana kritičara, naručenih ili preuzetih. Tako Žak Vale 1977. u časopisu Le fou parle navodi: „…verujem u jednu porodicu duhova koja postoji kroz vekove a kojoj pripadaju i Goja i Vilijem Blejk i Tošković…“
Na primerima umetničkog dela i novih podataka iz biografije umetnika, od kojih su mnoge nove i prvi put objavljene, jasno da je Tošković markantni akter umetničke scene, a sa foto-dokumentima koji su važan deo ove ove kapitalne knjige, Krljić je u strpljivom istraživačkom hedonizmu godinama umrežavao različite ljude, situacije i informacije stvarajući jedno živo sinergijsko polje po kojem se odvijao Toškovićev život i delo.
Rekostrukcijom Toškovićeve profesionalne pa i privatne biografije Krljić je fokusirao slikarevu hipersenzibilnu, buntovnu ličnost i stvaralačku moć i bez obzira na okolonosti, tako je se stvorena baza za nove generacije istraživača.
Preko 70 radova na novoj izložbi u novoj Galeriji Grafičkog kolektiva predstavlja izbor iz opusa, a ove kompleksne crtačke tvorevine potvrđuju stvaralačku vitalnost i Toškovićev „božiji dar“ koji se kroz ikonografski i rukopisni vokabular, bez obzira na zatvorenost sistema, iznova obnavljao. Po svojim poetskim osobenostima slikar je blizak Medijali iz šezdesetih godina, a u svojim opsesivnim, nadrealnim i fantasmagoričnim vizijama on fokusira tamnu stranu sveta, užase i tragediju rata, siromaštvo koji je obeležio njegovo detinjstvo i stvaralaštvo. „U mome djetinjstvu, konje i ratnike, sahranjivali su zajedno. Život je ponavljanje djetinjstva“, izjavio je Tošković 1960. u jednom intervjuu. Rano je počeo da se interesuje za umetnost, crtao je mrtve vojnike i konje koje je viđao u svom okruženju. Ove tragične scene stradanja doboko su urezane poetski kod njegovih radova, bliskih estetici art bruta. „Rat me stvorio“ izjavio je drugim povodom, a crteži predstavljaju razne faze melanholika, čija umetnost sublimira agoniju, bolest, krik, siromaštvo, tragiku individue. Uprskos različitim enigmama i mistifikacijama u čijem znaku se odvijao život Uroša Toškovića svaki novi susret sa njegovim crtežima potvrđuje istoričarsko-kritičarsku utemeljenost da stvaralaštvo ovog autora pripada korpusu nacionalne kulture, pre svega crnogorske, istorije umetnosti druge polovine 20. veka.
Tokom izložbe biće ozganzivana promocija ovog kapitalnog izdanja, „Uroš Tošković: Kolekcija Bojana Krljića“. Spomenik koji je Krljić fantasta, svojom personalnom pasijom izgradio Toškoviću promer je koji se može porediti sa velikim muzealskim projektima.
Politika, 2024. Ljiljana Ćinkul
